Vijf vragen over China en Iran

Wat is China's formele positie momenteel?

De Amerikaans/Israëlische operatie die zaterdag begon wordt door China een "ernstige schending van Irans soevereiniteit en veiligheid" genoemd en "het met voeten treden van het doel en geest van het VN-handvest en de basisnormen van internationale betrekkingen", hetgeen door de Chinese overheid sterk wordt veroordeeld.

Minister van buitenlandse zaken Wang Yi riep op tot een onmiddellijke staking van vijandelijkheden door alle partijen, voorkomen dat het conflict zich verspreid over de regio en onderhandelingen om het conflict vreedzaam op te lossen. Een woordvoerster van het ministerie meldde maandag bovendien dat bij de bombardementen in Teheran een Chinese staatsburger om het leven is gekomen.

China en Iran zijn bondgenoten, is het niet?

China probeert met zoveel mogelijk landen op goede voet te staan, want dan kan het lekker zaken doen. Iran is daar geen uitzondering op. De verhoudingen zijn opperbest. In 2016 werd tijdens een bezoek van president Xi Jinping aan Iran nog een verdrag van alomvattende strategische samenwerking gesloten (foto). En Beijing heeft zich sterk gemaakt voor Irans toetreding tot de Shanghai Samenwerkingsorganisatie en BRICS.

Betekent dat ook dat China Iran militair te hulp zal schieten?

Nee, het lijkt me uitgesloten dat de Chinese leiders in een direct conflict tegenover de VS willen komen te staan. De belangen om afzijdig te blijven zijn veel groter dan om Iran te helpen. En los van de vraag of China's leiders het zouden willen; de vraag is of het zou kunnen. Het Chinese leger is groot en moderniseert snel, maar het is vooralsnog niet in staat ver van huis en/of langdurig een oorlog te voeren.

Iets anders is dat China maar wat graag wapens aan Iran wil verkopen. Het Iraanse leger leunt zwaar op (deels verouderd) Russisch materieel en in eigen land gefabriceerde wapens (denk bv aan de drones die Iran ook aan Rusland levert). Tijdens de Twaalfdaagse Oorlog in juni 2025 bleek de Iraanse luchtverdediging een achilleshiel. Teheran zou toen hebben besloten in China het HQ-9B-luchtverdedigingssysteem te bestellen. Of dat al is geleverd, of het een paar maanden later al operationeel is, of het als onderdeel van verschillende verdedigingslagen een beslissende rol kon spelen; we weten het niet. Feit is dat de Iraanse luchtverdediging opnieuw vrij snel is uitgeschakeld.

Hoe afhankelijk is China van Iraanse olie?

Voor Iran is China een economische levenslijn. Van alle olie die het door Westerse sancties getroffen land verkoopt gaat ongeveer 80% naar China. Maar andersom is die afhankelijkheid veel minder groot. China heeft er altijd voor gezorgd dat het voor strategische sectoren nooit overafhankelijk van enig land is geworden. En ook al was Iraanse olie voor een prikkie te koop; het maakt nog geen 15% van de Chinese olie-import uit. Dat is niet weinig, maar ook niet onoverkomelijk.

Iets heel anders is dat China wel zwaar leunt op het Midden-Oosten als het om olie en gas gaat. Dat nu de Straat van Hormuz is afgesloten is dus wel een probleem. In dit licht moet je ook de Chinese oproep zien om alle vijandelijkheden te staken. Hoe sneller de rust terugkeert in het Midden-Oosten, hoe liever het Beijing is. Ook zal het een prikkel zijn om duurzame energiebronnen als zon, wind en water nog sneller in te zetten.

Betekent dit dat China niets zal doen?

China zal zijn diplomatie verder opvoeren. Het zal landen in het Mondiale Zuiden voorhouden dat China een toonbeeld van stabiliteit en betrouwbaarheid is in een wereld die door de VS in chaos wordt gestort. En die boodschap zal goed vallen, want in veel hoofdsteden wordt momenteel geredeneerd dat wat Venezuela en Iran is overkomen, hen ook kan overkomen. China's diplomaten zullen hameren op het belang van soevereiniteit en territoriale integriteit en Xi's Global Security Initiative onder de aandacht brengen.

Zelfs regiogenoten die wantrouwig of ronduit vijandig staan tegenover Iran en schuilen onder Amerika's veiligheidsparaplu realiseren zich dat Trump in plaats van hen te beschermen een conflict heeft veroorzaakt dat hun veiligheid en belangen raakt. Denk dan aan de Emiraten, Qatar, Bahrein, Koeweit en Saoedi-Arabië. Chinese diplomaten zullen niet moe worden te benadrukken dat Trump zelf in 2018 het atoomakkoord met Iran verscheurde en dat daarmee de doelen uit het zicht raakten die hij nu met een oorlog zegt te willen bereiken.

Wat Trump nu doet en de manier waarop (een preventieve aanval zonder VN-mandaat en het openlijk streven naar regime change) bevestigt Chinese leiders in hun overtuiging dat het Westen in verval is. En zij zien dat niet louter als bedreiging, maar ook als kans hun positie in de wereld te verstevigen.